Biegunka tłuszczowa: przyczyny, objawy i leczenie. Jak rozpoznać tłusty stolec?

Jasny, mazisty i trudny do spłukania stolec może sugerować biegunkę tłuszczową, czyli zwiększone wydalanie tłuszczu z kałem. Sprawdźcie, jak wygląda stolec tłuszczowy, jakie ma przyczyny oraz na czym polega diagnostyka i leczenie.

Z tego artykułu dowiesz się:

●      czym jest biegunka tłuszczowa i jakie są jej kryteria medyczne,

●      jakie są główne przyczyny oraz patomechanizmy powstawania tłustego stolca,

●      jak wygląda stolec tłuszczowy i po jakich cechach makroskopowych można go rozpoznać,

●      jakie objawy towarzyszą steatorrhei i jakie powikłania zdrowotne może powodować przewlekły niedobór tłuszczów,

●      jak przebiega diagnostyka laboratoryjna oraz obrazowa biegunki tłuszczowej,

●      na czym polega leczenie farmakologiczne, postępowanie dietetyczne oraz rola farmaceuty w aptece,

●      kiedy tłusty stolec stanowi sygnał alarmowy i wymaga pilnej konsultacji z lekarzem.

Czym jest biegunka tłuszczowa? Definicja i kryteria medyczne

Biegunka tłuszczowa, czyli steatorrhea, jest objawem zaburzonego trawienia lub wchłaniania tłuszczów^[1]. Za nieprawidłowe uznaje się zwykle wydalanie ponad 7 g tłuszczu na dobę podczas diety zawierającej około 100 g tłuszczu. Sam wygląd stolca nie potwierdza rozpoznania¹.

Co to jest biegunka? To co najmniej 3 luźne lub płynne stolce na dobę albo wypróżnienia częstsze niż zwykle^[2]. Tłuszczowy stolec bywa papkowaty, mazisty i obfity, lecz nie musi być wodnisty.

Przyczyny biegunki tłuszczowej – główne patomechanizmy

Biegunka tłuszczowa rozwija się, gdy tłuszcze nie są prawidłowo trawione lub wchłaniane. Kluczowe mechanizmy to niedobór enzymów trzustkowych (np. w niewydolności trzustki), zmniejszony dopływ kwasów żółciowych do jelita (np. w cholestazie) oraz uszkodzenie lub skrócenie jelita cienkiego prowadzące do zaburzeń wchłaniania¹. Do najczęstszych przyczyn należą m.in. zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki, celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, zespół krótkiego jelita, SIBO, giardioza, choroby dróg żółciowych, operacje przewodu pokarmowego i działanie niektórych leków¹.

Zaburzenia trawienia a zaburzenia wchłaniania

W zaburzeniach trawienia (maldigestii) tłuszcze nie są prawidłowo rozkładane, np. z powodu niedoboru enzymów trzustkowych lub kwasów żółciowych. W zaburzeniach wchłaniania (malabsorpcji) strawiony tłuszcz nie jest skutecznie wchłaniany w jelicie cienkim, np. w celiakii, chorobie Leśniowskiego-Crohna lub po resekcji jelita. Rozróżnienie tych mechanizmów wpływa na leczenie.

Rola zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki w etiopatogenezie steatorrhea

W zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki niedobór enzymów trawiennych, przede wszystkim lipazy, prowadzi do niepełnego rozkładu tłuszczów^[3]. To jedna z najczęstszych przyczyn biegunki tłuszczowej. Do rozwoju tego zaburzenia mogą prowadzić m.in. przewlekłe zapalenie trzustki, mukowiscydoza, rak trzustki oraz stan po operacji trzustki^[4].

Czynniki jatrogenne i dietetyczne

Przyczyny tłustego stolca mogą być związane z leczeniem. Orlistat hamuje lipazy żołądkowe i trzustkowe, dlatego może powodować oleiste wypróżnienia, tłuszczowe plamienie, nagłe parcie na stolec i gazy^[5]. Zaburzeniom trawienia i wchłaniania sprzyjają również niektóre operacje bariatryczne oraz zabiegi obejmujące przewód pokarmowy.

Pojedynczy tłusty stolec po obfitym i tłustym posiłku nie musi świadczyć o chorobie, jednak tłuste potrawy mogą jednak nasilać dolegliwości u osób z istniejącymi zaburzeniami trawienia tłuszczów. Poliole, np. sorbitol, ksylitol i mannitol i nadmiar fruktozy wywołują głównie biegunkę osmotyczną i wzdęcia, a nie typową steatorrheę.

Jak wygląda stolec tłuszczowy? Identyfikacja cech makroskopowych i fizykochemicznych w wywiadzie farmaceutycznym

Stolec tłuszczowy najczęściej jest obfity, jasny, połyskliwy i trudny do spłukania. Może zostawiać tłuste ślady w muszli klozetowej lub plamy na wodzie, a także mieć ostry, gnilno-kwaśny zapach związany z fermentacją lipidów w okrężnicy^[6]. Pacjent może opisywać go jako „oleisty”, „gliniasty” albo „pływający”.

W wywiadzie farmaceutycznym warto zapytać czy stolec:

●      jest jaśniejszy, obfitszy lub bardziej tłusty niż zwykle;

●      pływa, przylega do muszli albo pozostawia oleiste ślady;

●      ma wyjątkowo nieprzyjemny zapach;

●      nawraca i czy towarzyszą mu ból brzucha, chudnięcie, gorączka, żółtaczka, ciemny mocz lub świąd.

Taki opis może nasunąć podejrzenie steatorrhei, ale nie wystarcza do ustalenia jej przyczyny.

Objawy towarzyszące biegunce tłuszczowej i powikłania

Objawy biegunki tłuszczowej obejmują wzdęcia, gazy, ból brzucha, nudności i utratę masy ciała. Przewlekła utrata tłuszczu sprzyja niedożywieniu oraz niedoborom witaminy A, D, E i K^[7]. Następstwem mogą być gorsze widzenie zmierzchowe, osteopenia, osłabienie mięśni i zaburzenia krzepnięcia; u dzieci także zahamowanie wzrastania.

Świąd, ciemny mocz, odbarwiony stolec i żółtaczka sugerują cholestazę. Silny ból brzucha, zatrzymanie gazów i stolca, gorączka lub objawy otrzewnowe mogą wskazywać na niedrożność albo perforację jelita w przebiegu choroby podstawowej.

Diagnostyka biegunki tłuszczowej: badania laboratoryjne i obrazowe

Diagnostyka biegunki tłuszczowej zależy od obrazu klinicznego. Zwiększone wydalanie tłuszczu można potwierdzić ilościowym badaniem kału. Barwienie Sudanem wykrywa krople tłuszczu i może wspierać wstępną ocenę, ale nie ustala przyczyny steatorrhei⁷.

Przy podejrzeniu zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki istotne jest oznaczenie elastazy trzustkowej w kale. Wynik poniżej 100 µg/g przemawia za niewydolnością trzustki, natomiast 100-200 µg/g traktuje się jako zakres niejednoznaczny⁷.

W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić m.in. także:

●      morfologię, CRP, albuminę, żelazo, ferrytynę, witaminę B12, kwas foliowy;

●      ocenę witamin A, D, E, K lub parametrów krzepnięcia;

●      próby wątrobowe,

●      USG jamy brzusznej, TK, endoskopię lub kolonoskopię, jeśli są wskazania.

Leczenie biegunki tłuszczowej: farmakoterapia i rola farmaceuty

Leczenie biegunki tłuszczowej zależy od przyczyny. Może obejmować dietę bezglutenową w celiakii, leczenie choroby jelit lub zakażenia, udrożnienie dróg żółciowych albo zmianę farmakoterapii.

W niewydolności trzustki stosuje się enzymy zawierające lipazę, amylazę i proteazy. Przypominajcie pacjentom, że lek należy przyjmować podczas każdego posiłku i przekąski, zgodnie z zaleceniem lekarza^[8]. Preparaty OTC nie zastępują enzymoterapii na receptę.

W aptece:

●      przeprowadźcie triage, pytając o czas trwania objawów, chudnięcie, ból, gorączkę, krew w stolcu, odwodnienie i objawy cholestazy;

●      sprawdźcie sposób przyjmowania enzymów i leki mogące nasilać objawy;

●      zalećcie doustne płyny nawadniające przy nasilonej biegunce, a przy nawrotach skierujcie pacjenta do lekarza.

Suplementację witamin A, D, E i K należy dostosować do rozpoznania i wyników badań⁸.

Dieta w biegunce tłuszczowej i fitoterapia

Biegunka tłuszczowa - co jeść? Zalecajcie regularne, lekkostrawne posiłki, bez skrajnego ograniczania tłuszczu^[9].

Fitoterapia nie leczy przyczyny steatorrhei. Borówkę czernicę i tarninę stosuje się tradycyjnie w łagodnej biegunce, lecz surowce ściągające nie poprawiają trawienia tłuszczów. Liść karczocha (Cynarae folium) i korzeń mniszka (Taraxaci radix) wykorzystuje się w łagodnych dolegliwościach trawiennych, lecz nie zalecajcie ich w chorobach lub niedrożności dróg żółciowych.

Kiedy pacjent powinien zgłosić się do lekarza?

Skierujcie pacjenta do lekarza, gdy tłusty stolec nawraca, utrzymuje się przez kilka dni albo współistnieje z:

●      utratą masy ciała lub postępującym osłabieniem;

●      krwią w stolcu, gorączką, silnym bólem brzucha lub odwodnieniem;

●      żółtaczką, ciemnym moczem, odbarwionym stolcem lub świądem;

●      objawami niedoborów, anemią lub skłonnością do krwawień.

Biegunka tłuszczowa u dziecka, zwłaszcza nawracający stolec tłuszczowy i zaburzenia wzrastania, wymaga konsultacji. Do lekarza skierujcie także osobę po 50. roku życia, u której tłusty stolec pojawił się po raz pierwszy.

FAQ – najczęstsze pytania o biegunkę tłuszczową

1. Czy leki bez recepty mogą maskować objawy biegunki tłuszczowej?

Loperamid zmniejsza liczbę wypróżnień, ale nie leczy zaburzeń trawienia ani wchłaniania tłuszczów. Nie zalecajcie jego przewlekłego stosowania bez ustalenia przyczyny biegunki.

2. Czy pojedynczy stolec tłuszczowy oznacza chorobę?

Nie zawsze. Incydentalny tłuszczowy stolec może pojawić się po bardzo tłustym posiłku. Podejrzenie choroby rośnie, gdy objaw nawraca lub towarzyszą mu ból, chudnięcie, osłabienie albo żółtaczka.

3. Jak choroby dróg żółciowych powodują biegunkę tłuszczową?

Kwasy żółciowe umożliwiają emulgację tłuszczów i tworzenie miceli potrzebnych do ich wchłaniania. Gdy do jelita dociera za mało żółci, tłuszcze są gorzej trawione i wchłaniane, co może prowadzić do steatorrhei.