Anemia – co jeść, aby podnieść poziom żelaza i hemoglobiny? Poradnik dla pacjenta

Niedokrwistość może rozwijać się stopniowo, a jej objawy łatwo pomylić z przemęczeniem. Sprawdźcie, skąd bierze się anemia, jak ją rozpoznać i co jeść przy niedokrwistości.

Z tego artykułu dowiesz się:

●      czym jest anemia oraz w jaki sposób klasyfikuje się jej poszczególne rodzaje,

●      jakie są główne przyczyny i patomechanizmy stojące za rozwojem niedokrwistości,

●      jak objawia się anemia u kobiet, mężczyzn, dzieci, kobiet w ciąży oraz seniorów,

●      jak przebiega diagnostyka laboratoryjna niedokrwistości i jakie parametry krwi należy ocenić,

●      na czym polega leczenie farmakologiczne anemii oraz jakie interakcje lekowe mogą zaburzać wchłanianie żelaza,

●      jakie są kluczowe zalecenia dietetyczne, czym różni się żelazo hemowe od niehemowego i co wpływa na jego przyswajalność,

●      jakie są długofalowe powikłania nieleczonej niedokrwistości i kiedy objawy wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.

Czym jest anemia? Definicja i patofizjologia

Anemia, czyli niedokrwistość, oznacza obniżenie stężenia hemoglobiny, hematokrytu lub liczby erytrocytów poniżej wartości właściwych dla wieku, płci i stanu klinicznego^[1]. Ponieważ hemoglobina transportuje tlen, jej niedobór powoduje niedotlenienie tkanek. Anemia rozwija się wskutek zmniejszonej produkcji erytrocytów, utraty krwi albo hemolizy^[2].

Rodzaje anemii (klasyfikacja wg przebiegu)

Ze względu na przebieg wyróżnia się:

●      niedokrwistość ostrą – rozwijającą się szybko, np. po krwawieniu lub nasilonej hemolizie;

●      niedokrwistość przewlekłą – narastającą stopniowo, m.in. przy niedoborach, chorobach przewlekłych lub utajonej utracie krwi.

Według przyczyny wyróżnia się anemię z niedoboru żelaza, niedokrwistość megaloblastyczną z niedoboru witaminy B12 lub folianów, anemię chorób przewlekłych oraz hemolityczną.

MCV pozwala podzielić niedokrwistości na mikrocytowe, normocytowe i makrocytowe. MCH i MCHC opisują zawartość hemoglobiny, a RDW zróżnicowanie wielkości erytrocytów. Należy interpretować je razem z retikulocytami, ferrytyną, wysyceniem transferyny i CRP^[3].

Jakie mogą być przyczyny anemii? Etiologia niedokrwistości

Przyczyny anemii obejmują:

●      zaburzoną produkcję erytrocytów: m.in. niedobór żelaza, B12 lub folianów, stan zapalny, chorobę nerek, nowotwory i choroby szpiku;

●      utratę krwi: nagłą, np. po urazie, albo przewlekłą, m.in. przy obfitych miesiączkach, chorobie wrzodowej, chorobach zapalnych jelit lub raku jelita grubego;

●      hemolizę: wrodzoną, np. w hemoglobinopatiach, lub nabytą, m.in. autoimmunologiczną, polekową albo poinfekcyjną.

U mężczyzn i kobiet po menopauzie anemia z niedoboru żelaza bez oczywistej przyczyny wymaga wykluczenia krwawienia z przewodu pokarmowego^[4].

Główne objawy anemii – manifestacja kliniczna u kobiet, mężczyzn i dzieci

Najczęstsze objawy anemii u dorosłych to zmęczenie, osłabienie, bladość, gorsza tolerancja wysiłku, duszność, zawroty głowy, tachykardia i problemy z koncentracją. W cięższych przypadkach mogą wystąpić omdlenia lub ból w klatce piersiowej.

U kobiet częściej występują wypadanie włosów, łamliwość paznokci i zajady, a obfite miesiączki sprzyjają niedoborowi żelaza. U mężczyzn może dominować spadek wydolności i libido. Anemia u dziecka może powodować rozdrażnienie, gorszy apetyt, trudności w nauce i opóźnienie rozwoju psychoruchowego. Parestezje lub zaburzenia równowagi mogą wskazywać na niedobór witaminy B12^[5].

Anemia w ciąży

Anemia w ciąży najczęściej wynika ze zwiększonego zapotrzebowania na żelazo i foliany oraz fizjologicznego wzrostu objętości osocza^[6]. Ryzyko niedokrwistości rośnie przy małych zapasach żelaza, ciąży mnogiej, nasilonych wymiotach, zaburzeniach wchłaniania i diecie eliminacyjnej (np. wegańskiej).

Nieleczona anemia w ciąży zwiększa ryzyko porodu przedwczesnego, małej masy urodzeniowej oraz gorszej tolerancji krwawienia okołoporodowego. Regularnie kontrolujcie morfologię, a suplementację żelaza, kwasu foliowego i witaminy B12 stosujcie zgodnie z wynikami badań i zaleceniami lekarza.

Niedokrwistość u pacjentów geriatrycznych (anemia w wieku podeszłym)

U seniorów anemia może towarzyszyć chorobie nerek ze zmniejszoną produkcją erytropoetyny, stanowi zapalnemu, nowotworowi, zespołowi mielodysplastycznemu lub krwawieniu z przewodu pokarmowego^[7]. Zwróćcie uwagę na splątanie, upadki, pogorszenie sprawności oraz zaostrzenie niewydolności serca. Nie zalecajcie żelaza bez ustalenia przyczyny. Więcej znajdziecie w poradniku o suplementacji u seniorów.

Jak przebiega diagnoza anemii? Jakie badania powinien wykonać pacjent?

Diagnostyka anemii zaczyna się od morfologii, ale samo obniżenie hemoglobiny nie wyjaśnia przyczyny anemii. Najczęściej ocenia się:

●      morfologię z MCV, MCH, MCHC i RDW: pomaga określić, czy anemia jest mikrocytowa, normocytowa czy makrocytowa;

●      retikulocyty: pozwalają ocenić odpowiedź szpiku i odróżnić zaburzoną produkcję erytrocytów od utraty krwi lub hemolizy;

●      profil żelazowy: ferrytynę, żelazo, transferynę, TIBC i wysycenie transferyny;

●      CRP: ułatwia interpretację ferrytyny i parametrów żelazowych w stanie zapalnym^[8];

●      witaminę B12 i kwas foliowy: szczególnie przy podwyższonym MCV lub objawach neurologicznych.

Niskie MCV, niska ferrytyna i małe wysycenie transferyny sugerują niedobór żelaza. W anemii chorób przewlekłych częściej występują niskie stężenie żelaza oraz prawidłowa lub podwyższona ferrytyna^[9]. Podwyższone MCV może wskazywać m.in. na niedobór witaminy B12 lub folianów. Ustalenie przyczyny jest konieczne przed rozpoczęciem suplementacji, ponieważ preparaty żelaza są właściwe tylko przy stwierdzonym niedoborze. 

Na czym polega leczenie anemii? Strategie terapeutyczne

Leczenie anemii zależy od jej przyczyny i może obejmować suplementację żelaza, witaminy B12 lub folianów, leczenie krwawienia albo terapię choroby podstawowej. W anemii z niedoboru żelaza najczęściej stosuje się preparaty doustne.

Żelazo wchłania się głównie w dwunastnicy, a jego przyswajanie może ograniczać stan zapalny oraz niektóre leki, m.in. inhibitory pompy protonowej, np. omeprazol. Należy zachować odstęp od lewotyroksyny, tetracyklin i fluorochinolonów zgodnie z zaleceniami.

Żelazo dożylne stosuje się przy nietolerancji leczenia doustnego, zaburzeniach wchłaniania lub konieczności szybkiego uzupełnienia niedoboru^[10]. O skuteczności terapii świadczy wzrost retikulocytów i hemoglobiny.

Anemia – zalecenia dietetyczne i profilaktyka suplementacyjna dla pacjenta

W diecie przy anemii znaczenie ma nie tylko ilość żelaza dostarczanego z pożywieniem, ale także jego biodostępność. Uwzględniajcie żelazo hemowe z mięsa, podrobów, ryb i drobiu oraz niehemowe ze strączków, pestek, orzechów i pełnych ziaren. Żelazo hemowe wchłania się znacznie lepiej niż niehemowe^[11].

Produkty roślinne łączcie z witaminą C, która zwiększa przyswajanie żelaza niehemowego. Fityniany, polifenole i taniny z kawy, herbaty lub kakao oraz wapń ograniczają wchłanianie. Wyjaśniajcie pacjentom, że dieta wspiera leczenie, ale przy potwierdzonym niedoborze zwykle nie zastępuje farmakoterapii.

Powikłania i długofalowe konsekwencje nieleczonej niedokrwistości

Przewlekła anemia może przeciążać mięsień sercowy oraz nasilać chorobę wieńcową lub niewydolność serca. Niedobór B12 grozi neuropatią, a niedobór żelaza może osłabiać wybrane mechanizmy odporności komórkowej, sprawność i koncentrację. U dzieci może także wpływać na rozwój poznawczy.

Kiedy pacjent powinien zgłosić się do lekarza?

Każda nowo rozpoznana niedokrwistość wymaga ustalenia przyczyny. Pilnej oceny lekarskiej wymagają: nasilona duszność, ból w klatce piersiowej, omdlenie, znaczne osłabienie, splątanie, smoliste lub krwiste stolce, krwawienie z dróg rodnych, żółtaczka albo ciemny mocz.

Konsultacja lekarska jest wskazana także przy ciężkiej anemii, w ciąży, u dziecka lub seniora, przy chorobie serca albo nerek oraz przy braku poprawy mimo leczenia. W praktyce aptecznej zwracajcie uwagę na możliwe interakcje leków, czynniki utrudniające wchłanianie żelaza oraz objawy alarmowe wymagające pilnej diagnostyki.

FAQ – najczęstsze pytania o anemię

1. Czy anemia jest groźna?

Anemia może być groźna, jeśli jest nasilona, szybko narasta albo wynika z krwawienia, hemolizy, choroby nerek, nowotworu lub choroby szpiku.

2. Które grupy pacjentów charakteryzują się najwyższym ryzykiem rozwoju anemii?

Kobiety z obfitymi miesiączkami, kobiety w ciąży, dzieci w okresie intensywnego wzrostu, osoby starsze oraz pacjenci z chorobami przewlekłymi, po operacjach bariatrycznych, na dietach eliminacyjnych i przy przewlekłej utracie krwi.

3. Czy w przebiegu anemii dochodzi do objawów dermatologicznych?

Tak, choć są nieswoiste. Mogą wystąpić bladość i suchość skóry, łamliwość paznokci, wypadanie włosów, zajady oraz zapalenie języka.

4. Czy niedokrwistość spowodowana niedoborem witamin może być dziedziczna?

Sam niedobór B12 lub folianów zwykle nie jest dziedziczny. Dziedziczne mogą być jednak rzadkie zaburzenia ich transportu lub metabolizmu oraz predyspozycja do chorób zaburzających wchłanianie.

***

autorka:  Aleksandra Oracz
Weryfikacja medyczna lek. med. Bartłomiej Śmieszniak