Ból kolana: kompleksowy przewodnik po przyczynach, rekomendacjach aptecznych i leczeniu

Pacjent skarżący się na ból kolana to codzienność w pracy farmaceuty. Dolegliwości mogą pojawić się zarówno po urazie, jak i bez wyraźnej przyczyny, a ich nasilenie waha się od niewielkiego dyskomfortu po ból utrudniający chodzenie. Według GSK Global Pain Index ból stawu kolanowego odpowiada za 36% zgłaszanych przypadków bólu i zajmuje trzecie miejsce wśród najczęściej występujących problemów bólowych na świecie. Dlatego warto wiedzieć, jakie mogą być jego najczęstsze przyczyny, kiedy można zaproponować leczenie objawowe dostępne bez recepty, a w jakich sytuacjach pacjent powinien jak najszybciej trafić do lekarza.

Anatomia i biomechanika stawu kolanowego – wiedza niezbędna przy okienku

Staw kolanowy jest największym stawem człowieka i jednocześnie jednym z najbardziej obciążonych elementów narządu ruchu. Łączy kość udową, piszczelową i rzepkę, a jego prawidłowe funkcjonowanie zależy od współpracy chrząstki stawowej, łąkotek, więzadeł, błony maziowej, mazi stawowej oraz aparatu mięśniowo-ścięgnistego.^[1] Znajomość budowy kolana ułatwia farmaceucie wyjaśnienie pacjentowi, z czego mogą wynikać dolegliwości bólowe oraz dlaczego skuteczność leczenia zależy nie tylko od stosowania leków przeciwbólowych, ale również od rehabilitacji czy ograniczenia przeciążeń. Łąkotki pełnią funkcję naturalnych amortyzatorów, a więzadła krzyżowe ACL/PCL i poboczne MCL/LCL odpowiadają za stabilizację stawu. Z kolei maź stawowa, której ważnym składnikiem jest kwas hialuronowy, zmniejsza tarcie pomiędzy powierzchniami stawowymi i umożliwia ich płynny ruch. Nie bez znaczenia pozostaje również chrząstka stawowa, która składa się w ok. 80% z wody, co umożliwia amortyzację obciążeń, ponadto w zdrowym kolanie znajduje się ok. 0,5-2 ml mazi stawowej, której ważnym składnikiem jest kwas hialuronowy.

Z punktu widzenia klinicznego istotnym jest by pamiętać, że kolano każdego dnia poddawane jest bardzo dużym siłom. Podczas wchodzenia po schodach obciążenie może sięgać ok. trzykrotności masy ciała, przy kucaniu lub klęczeniu 80-100%, a przy wstawaniu z przysiadu nawet czterokrotności. To tłumaczy, dlaczego ból kolana często nie jest wyłącznie następstwem urazu, ale może wynikać również z przewlekłych przeciążeń, nadmiernej masy ciała, osłabienia mięśni stabilizujących czy nagłego zwiększenia aktywności fizycznej.^[2]

Topograficzna mapa bólu kolana – o co zapytać pacjenta podczas wywiadu?

W krótkim wywiadzie aptecznym jednym z najprostszych, a jednocześnie najbardziej pomocnych pytań jest prośba o wskazanie miejsca bólu. Już sama jego lokalizacja może naprowadzić na najbardziej prawdopodobną przyczynę dolegliwości i ułatwić dalsze postępowanie.

Piekący ból po zewnętrznej stronie kolana, zwłaszcza u biegaczy, może sugerować ITBS (zespół tarcia pasma biodrowo-piszczelowego). Natomiast ból kolana po zewnętrznej stronie przy zginaniu wymaga dopytania o przeciążenie, skręcenie lub objawy łąkotkowe. Warto ustalić też, czy problem dotyczy jednego stawu, np. czy jest to ból prawego kolana lub ból lewego kolana, czy występuje ból obu kolan, który częściej wskazuje na proces zwyrodnieniowy lub zapalny.^[3]

Urazy mechaniczne, przeciążenia i ból przy zginaniu

Ból kolana nasilający się podczas zginania, chodzenia, wchodzenia po schodach czy wstawania z przysiadu bardzo często ma związek z przeciążeniem stawu lub powtarzającymi się mikrourazami.^[4] Szacuje się, że urazy kolana stanowią około 25% wszystkich urazów sportowych, jednak podobne dolegliwości mogą występować również u osób nieuprawiających sportu. Dlatego podczas wywiadu warto ustalić, kiedy ból pojawia się po raz pierwszy, czy nasila się podczas obciążania kończyny, kucania, klękania lub dłuższego chodzenia oraz czy towarzyszy mu obrzęk lub uczucie niestabilności.^[5]

Do częstych zespołów przeciążeniowych należą:

●      kolano skoczka – związane z przeciążeniem więzadła właściwego rzepki, objawiające się bólem z przodu kolana, szczególnie podczas skakania i dynamicznego wysiłku;

●      kolano biegacza – najczęściej wynikające z zespołu pasma biodrowo-piszczelowego lub zaburzeń pracy stawu rzepkowo-udowego, z bólem nasilającym się podczas biegania, schodzenia po schodach czy długotrwałego wysiłku;

●      kolano kinomana – charakterystyczny ból w okolicy rzepki pojawiający się po dłuższym siedzeniu ze zgiętymi kolanami, np. podczas podróży samochodem, seansu w kinie lub pracy przy biurku.

Jeżeli pacjent zgłasza ból podczas klękania, warto pamiętać, że jego źródłem mogą być m.in. przeciążenie rzepki, zapalenie kaletki przedrzepkowej, uszkodzenie więzadła rzepki lub zmiany obejmujące chrząstkę stawową.^[6] Tego typu informacje pomagają lepiej ocenić charakter dolegliwości i zdecydować, czy możliwe jest leczenie objawowe, czy pacjent powinien zostać skierowany do lekarza.

Zmiany zwyrodnieniowe i chondromalacja rzepki

Choć ból kolana może pojawić się niemal u każdego, jego źródło często zależy od etapu życia i poziomu aktywności fizycznej pacjenta. U osób starszych najczęściej odpowiada za niego choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (gonartroza), w przebiegu której dochodzi do stopniowego uszkadzania chrząstki stawowej. Początkowo dolegliwości występują głównie podczas chodzenia lub większego wysiłku, z czasem jednak mogą pojawiać się również w spoczynku, a nawet w nocy. Charakterystyczne są także poranna sztywność, trzeszczenia oraz stopniowo narastające ograniczenie ruchomości stawu.^[7] Ryzyko rozwoju zmian zwyrodnieniowych zwiększają m.in. nadmierna masa ciała, przebyte urazy oraz wieloletnie przeciążanie kolan. U młodszych, aktywnych fizycznie pacjentów ból kolana znacznie częściej ma podłoże przeciążeniowe. Jednym z typowych rozpoznań jest chondromalacja rzepki, czyli rozmiękanie i uszkodzenie chrząstki pokrywającej jej powierzchnię. Ból zwykle nasila się podczas wchodzenia po schodach, kucania, biegania czy długotrwałego siedzenia ze zgiętymi kolanami. Chondromalacja częściej dotyczy młodych, aktywnych kobiet, a rzadko może współwystępować z alkaptonurią, chorobą genetyczną prowadzącą do odkładania barwnika w tkankach łącznych.^[8]

Choroby ogólnoustrojowe, stany zapalne i infekcje

Gdy pacjent pyta, przy jakiej chorobie bolą kolana, nie należy ograniczać wywiadu do pytania o uraz lub przeciążenia. Przyczyny bólu kolana obejmują też choroby zapalne, metaboliczne i infekcyjne, w tym^[9]:

• reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) – będące przewlekłą chorobą autoimmunologiczną prowadzącą do zapalenia błony maziowej i stopniowego uszkodzenia stawów, dla której typowe są: poranna sztywność, obrzęk oraz ból obejmujący kilka stawów jednocześnie;
• dna moczanowa – rozwija się w wyniku odkładania kryształów moczanu sodu w stawie. Napad bólu może zostać wywołany m.in. spożyciem alkoholu, dietą bogatą w puryny lub odwodnieniem. Kolano staje się wtedy bardzo bolesne, obrzęknięte i wyraźnie ucieplone;
• borelioza – zakażenie wywołane przez krętki Borrelia może prowadzić do zapalenia dużych stawów, w tym stawu kolanowego. Nieleczony proces zapalny zwiększa ryzyko trwałego uszkodzenia stawu;
• zakażenia bakteryjne – choć występują rzadziej, wymagają pilnej diagnostyki i leczenia. Alarmujące objawy to szybko narastający ból, gorączka, obrzęk, zaczerwienienie, ucieplenie skóry oraz znaczne ograniczenie ruchomości stawu. Wspomniane dolegliwości mogą pojawić się m.in. po urazach lub nieprawidłowo wykonanych iniekcjach dostawowych.

Ból kolana bez urazu, ból w spoczynku i ból rzutowany

Nie każdy ból kolana ma jednak swoje źródło w samym stawie. Jeśli dolegliwości pojawiają się nagle, bez wyraźnego urazu, występują w spoczynku lub wybudzają pacjenta w nocy, warto poszerzyć diagnostykę i spojrzeć na problem szerzej. W niektórych przypadkach ból ma charakter rzutowany i pochodzi z zupełnie innego miejsca, na przykład z odcinka lędźwiowego kręgosłupa w przebiegu rwy kulszowej. Przyczyną mogą być również zaburzenia ukrwienia kości, jak w martwicy jałowej. Nie można zapominać także o całym łańcuchu biomechanicznym kończyny dolnej. Płaskostopie, różnica długości kończyn czy zaburzenia napięcia mięśniowo-powięziowego mogą prowadzić do nieprawidłowego obciążania stawu kolanowego i w konsekwencji nasilać dolegliwości bólowe.^[10]

Diagnostyka bólu kolan – kiedy zasugerować pacjentowi badania?

Rozmowa z pacjentem często dostarcza wielu cennych informacji jeszcze przed wykonaniem badań. Warto dopytać, gdzie dokładnie zlokalizowany jest ból, od kiedy się utrzymuje, w jakich sytuacjach się nasila oraz czy pojawił się nagle, czy rozwijał się stopniowo. Kłujący, jednostronny ból częściej wiąże się z urazem lub przeciążeniem, natomiast przewlekłe dolegliwości obejmujące oba kolana mogą sugerować zmiany zwyrodnieniowe albo chorobę zapalną.

Niepokój powinien wzbudzić również brak poprawy mimo stosowania leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych dostępnych bez recepty przez kilkanaście dni: w takiej sytuacji warto zachęcić pacjenta do konsultacji lekarskiej. Pilnej diagnostyki wymagają natomiast nagły, bardzo silny ból kolana, szybko narastający obrzęk, uczucie blokowania stawu czy trudności z obciążaniem kończyny. W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić badania obrazowe, takie jak RTG, USG lub rezonans magnetyczny, a przy podejrzeniu choroby zapalnej lub metabolicznej również badania laboratoryjne, m.in. oznaczenie czynnika reumatoidalnego (RF), oznaczenie stężenia białka C-reaktywnego (CRP), oraz przeciwciała anty-CCP w celu dalszej diagnostyki. Badać można też stężenie kwasu moczowego.

Farmakoterapia OTC i suplementacja – dobór substancji czynnych

Skuteczna rekomendacja nie zaczyna się od wyboru preparatu, ale od ustalenia możliwej przyczyny dolegliwości. Warto dowiedzieć się, od kiedy utrzymuje się ból, czy pojawił się po urazie, czy towarzyszą mu obrzęk lub ograniczenie ruchomości oraz czy pacjent może bezpiecznie stosować NLPZ. Dopiero na tej podstawie można dobrać leczenie najlepiej odpowiadające zgłaszanym objawom np.^[11]:

●  miejscowe NLPZ: zwykle pierwszy wybór ze względu na mniejsze ryzyko działań ogólnoustrojowych: diklofenak, etofenamat, naproksen, ketoprofen, ibuprofen. Przypomnij o regularnym stosowaniu, zgodnie z ulotką,

●   doustne NLPZ: przy silniejszym bólu: m.in. meloksykam, deksketoprofen, ibuprofen lub naproksen. Przed rekomendacją dopytaj o chorobę wrzodową, nadciśnienie, choroby nerek i przyjmowane leki, oraz czy stosowanie NLPZ było konsultowane z lekarzem

● preparaty chłodzące/rozgrzewające: chłodzące, np. z mentolem, przy świeżym urazie; rozgrzewające, np. z kamforą lub salicylanem metylu, przy bólu przewlekłym i zwyrodnieniowym,

● suplementację wspomagającą: przy długotrwałych problemach: glukozaminę, chondroitynę, kolagen typu II, kwas hialuronowy, witaminę C,

● preparaty przeciwobrzękowe: pomocniczo produkty z escyną lub octanowinianem glinu.

Czerwone flagi – kiedy bezwzględnie odesłać pacjenta do lekarza?

Nie każdy ból kolana można bezpiecznie leczyć wyłącznie preparatami dostępnymi bez recepty. W niektórych sytuacjach najważniejszą rolą farmaceuty jest rozpoznanie objawów alarmowych i skierowanie pacjenta do lekarza. Szczególną czujność powinny wzbudzić^[12]:

●      ból >2-3 dni mimo odpoczynku i NLPZ,

●      silny ból nocny, wybudzający ze snu,

●      deformacja stawu lub nagły, duży obrzęk,

●      zaczerwienienie, wyraźne ucieplenie skóry,

●      gorączka, podejrzenie infekcji,

●      niemożność obciążenia nogi,

●      całkowite zablokowanie ruchu,

●      uczucie „uciekania” lub niestabilności stawu,

●      objawy ogólne: utrata masy ciała, nocne poty, gorączka.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

Co może być przyczyną bólu kolan?

Ból kolana najczęściej wynika z urazu mechanicznego, stanów zapalnych lub zużywania się stawu.

Oto główne przyczyny dolegliwości:

●      Uraz lub przeciążenie powstałe podczas pracy czy aktywności fizycznej

●      Zapalenie ścięgien, czyli mocnych pasm łączących mięśnie z kośćmi

●      Uszkodzenie więzadeł lub łąkotki — elastycznej chrząstki amortyzującej ruch wewnątrz stawu

●      Choroba zwyrodnieniowa, polegająca na stopniowym zużywaniu się stawu (występuje głównie u osób starszych)

●      Choroby zapalne stawów, którym oprócz bólu towarzyszą sztywność i obrzęk

Jeśli kolana bolą Cię regularnie lub dolegliwości się nasilają, skonsultuj się z lekarzem.

Co pomaga na bolące kolana?

Leki przeciwzapalne, odpoczynek i domowe sposoby pozwalają doraźnie złagodzić ból kolana, choć nie usuwają jego przyczyny.

Gdy staw boli po urazie lub przeciążeniu, zastosuj poniższe kroki:

1. Stosuj miejscowe niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) — nałóż maść lub żel uśmierzający ból i stan zapalny zgodnie z ulotką.
2. Odpocznij i ogranicz obciążanie nogi.
3. Chłodź kolano przez 10–20 minut, pamiętając o przyłożeniu materiału między zimny okład a skórę.

Możesz też porozmawiać z farmaceutą w aptece. Pomoże Ci on dobrać preparat i oceni, czy potrzebujesz wizyty u lekarza.

Kiedy ból kolana powinien niepokoić?

Ból kolana wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, gdy towarzyszą mu dodatkowe niepokojące objawy.

Udaj się do lekarza, jeśli zauważysz:

●      Szybko narastający lub duży obrzęk, zaczerwienienie, ocieplenie skóry wokół stawu albo gorączkę

●      Blokadę w stawie lub brak możliwości całkowitego wyprostowania nogi

●      Trudność w obciążeniu nogi podczas chodzenia albo poczucie niestabilności

●      Zmianę kształtu kolana po urazie

W takich sytuacjach nie lecz się na własną rękę.

Co najlepiej regeneruje stawy kolanowe?

Żaden preparat nie odbudowuje w pełni uszkodzonej chrząstki stawowej.

W aptekach znajdziesz środki zawierające składniki takie jak:

●      Siarczan glukozaminy — substancję występującą naturalnie w chrząstce i mazi stawowej

●      Kolagen typu II — główne białko budulcowe chrząstki

●      Kwas hialuronowy — substancję zapewniającą poślizg i nawilżenie w stawie

Skuteczność tych suplementów bywa różna, a wyniki badań nad samą glukozaminą nie są jednoznaczne.

Oprócz przyjmowania preparatów stawy warto wspierać codziennymi nawykami:

●      Regularnym piciem wody

●      Utrzymywaniem prawidłowej masy ciała

●      Regularnym ruchem wzmacniającym mięśnie, dostosowanym do Twoich możliwości

Gdy kolana bolą przewlekle, omów plan działania z lekarzem lub fizjoterapeutą — specjalistą od ruchu i rehabilitacji.