Skrót informacji
Refluks żołądkowo-przełykowy to powszechny problem w opiece pediatrycznej, dotykający zarówno niemowlęta, jak i starsze dzieci oraz młodzież. Objawy, takie jak zgaga, bolesne pieczenie w klatce piersiowej, ulewanie treści pokarmowej czy niespecyficzne bóle brzucha wywołują dyskomfort u pacjenta i niepokój u opiekunów. W artykule omawiamy patomechanizm refluksu żołądkowo-przełykowego u pacjentów pediatrycznych. Przedstawiamy również rekomendowane postępowanie niefarmakologiczne, mające na celu łagodzenie objawów zgagi oraz poprawę komfortu życia.
Z tego artykułu dowiesz się:
● czym jest zgaga i refluks żołądkowo-przełykowy,
● jakie są najczęstsze objawy zgagi i refluksu u dzieci oraz młodzieży,
● kiedy farmaceuta może rekomendować preparaty OTC,
● kiedy konieczne jest skierowanie dziecka do lekarza,
● jakie znaczenie mają dieta i modyfikacja stylu życia w leczeniu refluksu,
● na co zwrócić uwagę podczas wywiadu farmaceutycznego z opiekunem dziecka.
Zgaga i refluks żołądkowo-przełykowy (GER) u dzieci i młodzieży stanowią patologie związane z dysfunkcją górnego odcinka przewodu pokarmowego[1].
Zgaga (pyrosis) definiowana jest jako subiektywny, swoisty objaw dyspeptyczny, objawiający się uczuciem bolesnego pieczenia, palenia lub ciepła w okolicy zamostkowej. Wykazuje tendencję do propagacji w kierunku proksymalnym (ku górze: do szyi, gardła oraz żuchwy).
Refluks żołądkowo-przełykowy to proces fizjologiczny uwarunkowany jest wstecznym pasażem kwaśnej treści żołądkowej i enzymów proteolitycznych (głównie pepsyny) do światła przełyku.
Dolegliwości te istotnie wpływają na komfort życia pacjentów pediatrycznych – mogą powodować zaburzenia snu, rozdrażnienie, trudności w koncentracji podczas nauki oraz unikanie ulubionych aktywności.
Zobacz także: Dieta w chorobie uchyłkowej jelita grubego
W diagnostyce kluczowe jest rozróżnienie między fizjologicznym refluksem żołądkowo-przełykowym a chorobą refluksową przełyku[2]. Fizjologiczny refluks występuje powszechnie u niemowląt i małych dzieci, mając charakter przejściowy[3]. Wynika z niedojrzałości mechanizmów antyrefluksowych i objawia się głównie bezbolesnym ulewaniem. Dziecko mimo to prawidłowo przybiera na wadze, rozwija się harmonijnie i nie wykazuje innych niepokojących objawów.
Choroba refluksowa przełyku to stan patologiczny, w którym zarzucanie treści żołądkowej jest nasilone, długotrwałe i prowadzi do rozwoju jawnych dolegliwości, uszkodzenia błony śluzowej przełyku (zapalenia) lub istotnego pogorszenia funkcjonowania pacjenta.
Różnicowanie obu tych stanów opiera się na analizie czasu trwania objawów, ich intensywności oraz obecności tzw. objawów alarmowych (np. zahamowanie wzrostu masy ciała, krwawienia), które bezwzględnie wymagają specjalistycznej diagnostyki i leczenia.
Kluczowym czynnikiem etiologicznym w tej grupie wiekowej jest niedojrzałość anatomiczna i czynnościowa górnego odcinka przewodu pokarmowego[4].
U niemowląt i dzieci do 6. roku życia refluks żołądkowo-przełykowy ma w przeważającej większości charakter fizjologiczny i jest następstwem przejściowej niedojrzałości czynnościowej motoryki górnego odcinka przewodu pokarmowego.
Kluczowym czynnikiem patogenetycznym w tej grupie jest niewydolność czynnościowa dolnego zwieracza przełyku. W miarę postępującego rozwoju osobniczego i stabilizacji funkcji motorycznych układu pokarmowego, objawy te mogą ulec samoistnej regresji.

Z kolei u dzieci powyżej 6. roku życia i młodzieży nawracająca zgaga może indukować rozwój pełnoobjawowej choroby refluksowej przełyku, przebiegającej zarówno w postaci nadżerkowej (zapalenie błony śluzowej przełyku), jak i nienadżerkowej.
W tej kohorcie pacjentów istotny udział w indukcji i nasilaniu objawów mają czynniki modyfikowalne związane ze stylem życia, zwłaszcza błędy dietetyczne, nadwaga oraz hipokinezja.
Do głównych czynników dietozależnych predysponujących do zaburzeń refluksowych zalicza się podaż pokarmów wysokotłuszczowych, ciężkostrawnych, ostrych, kwaśnych, wysoko przetworzonych (typu fast food), sacharozy oraz napojów gazowanych.
Negatywny wpływ wykazuje również nieregularna dystrybucja posiłków w ciągu doby, przedłużone okresy deprywacji pokarmowej oraz spożywanie posiłków o dużej objętości. W populacji młodzieżowej istotne znaczenie w patomechanizmie GER mają także otyłość, nikotynizm oraz przewlekły stres. [1]
Sprawdź też: Wzdęcia – przykra dolegliwość
Odmienność fenotypów klinicznych w poszczególnych grupach wiekowych determinuje odrębne trudności diagnostyczne i wymaga zindywidualizowanego podejścia do procesu diagnostyczno-terapeutycznego.
Należy pamiętać, że objawy u dzieci i nastolatków mogą przybierać maskę typową (przełykową) lub pozaprzełykową.
Do objawów pozaprzełykowych zalicza się przewlekły kaszel, nawracające zapalenia krtani, oskrzeli czy ucha środkowego, poranną chrypkę, a także uszkodzenia szkliwa zębowego.[5]
Wskazaniem do rozszerzenia diagnostyki o badania specjalistyczne jest przede wszystkim brak skuteczności leczenia empirycznego, nietypowy przebieg objawów lub pojawienie się symptomów alarmowych. Kluczową rolę w pediatrii odgrywa 24-godzinna pH-metria przełyku z impedancją wielokanałową (MII-pH), umożliwiająca wykrycie refluksu kwaśnego, zasadowego oraz słabo kwaśnego, a także ocenę fizycznego zasięgu refluksu.
Istotnym badaniem jest również gastroskopia z pobraniem wycinków do oceny histopatologicznej.[6]
W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić schorzenia imitujące refluks:
● alergie pokarmowe (np. alergię na białka mleka krowiego u niemowląt),
● eozynofilowe zapalenie przełyku,
● wrodzone wady anatomiczne przewodu pokarmowego, infekcje żołądkowo-jelitowe,
● zaburzenia motoryki oraz schorzenia laryngologiczne i pulmonologiczne (np. astmę), będące przyczyną lub skutkiem choroby refluksowej.
Dziecko ze zgagą i refluksem żołądkowo-przełykowym wymaga konsultacji lekarskiej pediatry lub nawet gastroenterologa, w zależności od nasilenia objawów. Wybór dalszego postępowania zależy od wieku, a także od nasilenia i czasu trwania zgłaszanych dolegliwości. W części przypadków konieczne jest wdrożenie odpowiednio dobranej farmakoterapii, zgodnej z aktualnymi rekomendacjami i algorytmami leczenia pacjentów pediatrycznych.
Lekarz lub farmaceuta może zalecić leki łagodzące objawy zgagi, pieczenia, niestrawności, czy bólu w nadbrzuszu. Leki te działają osłonowo, zobojętniająco i zmniejszają kwasotę soku żołądkowego.
U niemowląt można rozważyć stosowanie alginianów, ale wyłącznie w postaci preparatów czystych (np. alginian sodu, alginian magnezu), które nie mają w swoim składzie dodatku związków glinu. Preparaty zawierające glin są przeciwwskazane zarówno u niemowląt, jak i starszych dzieci ze względu na ryzyko toksyczności obejmującej m.in. zaburzenia metaboliczne, uszkodzenie nerek oraz układu nerwowego.[7]
Inhibitory pompy protonowej (IPP) blokują nieodwracalnie aktywność enzymatyczną pompy protonowej w komórkach okładzinowych błony śluzowej żołądka. Hamują w ten sposób końcowy etap sekrecji kwasu solnego – zarówno wydzielania podstawowego, jak i stymulowanego. Z kolei antagoniści receptora H2 (H2RA) blokują kompetycyjnie receptory histaminowe H2 zlokalizowane na komórkach okładzinowych.
W populacji niemowląt i dzieci młodszych stosowanie leków antisekrecyjnych jest ograniczone do ściśle określonych wskazań klinicznych, takich jak ciężkie refluksowe zapalenie przełyku. Terapia prowadzona jest wyłącznie z ordynacji lekarskiej przy użyciu dedykowanych form farmaceutycznych.
U dzieci starszych i nastolatków farmakoterapia IPP lub H2RA wdrożona zostaje przy braku efektywności leczenia niefarmakologicznego, a dawkowanie dobiera się ściśle do masy ciała pacjenta.[8]
Należy podkreślić, że wszystkie preparaty z grupy IPP oraz H2RA dostępne w statusie bez recepty posiadają rejestrację wyłącznie dla pacjentów od 18. roku życia.
Dlatego każdorazowe podanie tych leków pacjentowi pediatrycznemu stanowi procedurę off-label i wymaga wcześniejszej konsultacji z lekarzem pediatrą lub gastroenterologiem w celu oceny bilansu korzyści i ryzyka.
Kluczowym elementem opieki farmaceutycznej w przypadku zgagi i refluksu żołądkowo-przełykowego w młodym wieku jest szczegółowy wywiad obejmujący ocenę wieku dziecka, czasu trwania oraz nasilenia zgłaszanych dolegliwości.
Bezwzględny priorytet stanowi wykluczenie objawów alarmowych (takich jak zaburzenia karmienia, spadek masy ciała, wymioty krwiste lub żółciowe, dysfagia, odchylenia w badaniu przedmiotowym), których obecność wymaga natychmiastowego skierowania pacjenta do lekarza pediatry lub gastroenterologa.
Farmaceuta musi również przeanalizować dotychczasowe leczenie oraz preparaty stosowane równocześnie, aby zminimalizować ryzyko niebezpiecznych interakcji lekowych.
W kontekście bezpieczeństwa farmakoterapii w populacji pediatrycznej kluczową rolę odgrywają ograniczenia wiekowe poszczególnych grup preparatów (np. przeciwwskazania do rutynowego stosowania leków antisekrecyjnych czy niektórych soli zobojętniających u niemowląt i małych dzieci).
Należy uwzględnić ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, w tym zaburzeń elektrolitowych czy wpływu na wchłanianie innych substancji leczniczych. Istotnym zagrożeniem wynikającym z niekontrolowanego podawania leków dostępnych bez recepty jest także maskowanie objawów poważnych schorzeń organicznych, metabolicznych lub wad anatomicznych.
Ponieważ niektóre preparaty dostępne są bez recepty i mogą być wydawane bez recepty, należy pamiętać, że jeśli objawy zgagi, pieczenia, niestrawnośc i nie ustąpią pomimo stosowania leku przez okres maksymalnie dwóch tygodni, bezwzględnie konieczna jest konsultacja lekarska.
Odpowiednio dobrane domowe sposoby na refluks u dzieci i nastolatków umożliwiają pewną kontrolę schorzenia poprzez następujące działania:
Zajrzyj do artykułu: Eksperci: ultraprzetworzona żywność przyczynia się do otyłości i przedwczesnych zgonów
Samoleczenie preparatami OTC u dzieci ma charakter wyłącznie doraźny, a bezwzględnym wskazaniem do natychmiastowej konsultacji pediatrycznej lub gastroenterologicznej jest wystąpienie objawów alarmowych, takich jak utrata masy ciała, zahamowanie rozwoju fizycznego, nawracające wymioty (zwłaszcza żółciowe, chlusnące lub z krwią), dysfagia, odynofagia oraz cechy krwawienia z przewodu pokarmowego (smoliste stolce, fusowate wymioty).
Diagnostyki lekarskiej wymagają również manifestacje pozaprzełykowe, w tym przewlekły kaszel, chrypka, nawracające infekcje dróg oddechowych, napady bezdechu. Niepokój powinno wzbudzić także pojawienie się objawów refluksowych po raz pierwszy u niemowlęcia powyżej 6. miesiąca życia lub ich utrzymywanie się po ukończeniu 1. roku życia.
Wybór bezpiecznych substancji OTC w pediatrii jest mocno ograniczony i zależy od wieku dziecka. Stosuje się głównie i krótkotrwale alginiany. Leki hamujące wydzielanie kwasu, czyli inhibitory pompy protonowej (np. omeprazol, pantoprazol), są dostępne bez recepty wyłącznie dla dorosłych. U dzieci ich zastosowanie zawsze wymaga wcześniejszej konsultacji lekarskiej i recepty.
Maksymalny czas interwencji farmaceutycznej OTC w pediatrii wynosi maksymalnie do 14 dni. Jeśli po tym czasie objawy nie ustąpią, nasilą się lub powrócą zaraz po odstawieniu preparatu, należy bezwzględnie przerwać podawanie leków i udać się do pediatry w celu pogłębienia diagnostyki.
Refluks u niemowląt uznaje się za zjawisko fizjologiczne, gdy dziecko regularnie ulewa, ale prawidłowo przybiera na wadze, jest spokojne (tzw. happy spitter) i nie wykazuje objawów alarmowych (np. krztuszenie się, odmowa jedzenia, krew w treści żołądkowej). Wysokie prawdopodobieństwo samoistnej remisji następuje do 12.-14. miesiąca życia – wiąże się to z pionizacją ciała dziecka oraz zagęszczeniem diety.
[1] Rosen, R… (2018). Pediatric gastroesophageal reflux clinical practice guidelines: Joint recommendations of the North American Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition and the European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 66(3), https://doi.org/10.1097/MPG.0000000000001889
[2] Rosen R, Vandenplas Y, Singendonk M, et al. Pediatric Gastroesophageal Reflux Clinical Practice Guidelines, op.cit.
[3] Leung, A. K. C., & Hon, K. L. (2019). Gastroesophageal reflux in children: An updated review. Drugs in Context, 8, 212591. https://doi.org/10.7573/dic.212591
[4] Medscape – Pediatric Gastroesophageal Reflux, https://emedicine.medscape.com/article/930029-overview
[5] Czerwionka-Szaflarska, M. (2010). Choroba refluksowa przełyku u dzieci i młodzieży. Forum Medycyny Rodzinnej, 4(1).
[6] Czerwionka-Szaflarska, M. (2010), op.cit.
[7] Medycyna Praktyczna. (b.d.). Refluks żołądkowo-przełykowy u dzieci – pytania i odpowiedzi.
[8] National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2020). Treatment for GER & GERD in children. U.S. Department of Health and Human Services, National Institutes of Health. https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/acid-reflux-ger-gerd-children/treatment
Trimetoprim – wskazania, przeciwwskazania, dawkowanie
Olej palmowy – właściwości i wpływ na zdrowie pacjenta