Amylaza w surowicy – interpretacja wyników i opieka farmaceutyczna

Co to jest amylaza i jak przebiega interpretacja jej wyniku? Sprawdź, o czym może świadczyć podwyższona alfa-amylaza oraz amylaza poniżej normy w surowicy.

Amylaza w surowicy jest enzymem wykorzystywanym w diagnostyce chorób trzustki, jednak jej wynik zawsze należy interpretować w kontekście objawów, innych badań laboratoryjnych oraz – gdy jest to wskazane – badań obrazowych. Samo podwyższenie aktywności amylazy nie wystarcza do rozpoznania ostrego zapalenia trzustki (OZT), a w diagnostyce tego schorzenia lipaza jest na ogół bardziej użytecznym markerem¹˒ ².

W praktyce aptecznej istotne jest zebranie wywiadu dotyczącego objawów oraz stosowanych leków i wskazanie sytuacji wymagających konsultacji lekarskiej. Więcej informacji dotyczących roli farmaceuty w kontakcie z pacjentem znajdziesz w dziale opieka farmaceutyczna.

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest amylaza i jakie pełni funkcje w procesie trawienia,
• jak interpretować podwyższone oraz obniżone wyniki tego enzymu w surowicy,
• dlaczego w diagnostyce ostrego zapalenia trzustki (OZT) lipaza jest często bardziej użytecznym markerem,
• jakie schorzenia pozatrzustkowe oraz przyjmowane leki mogą wpływać na poziom amylazy,
• jak farmaceuta powinien przeprowadzić wywiad z pacjentem zgłaszającym nieprawidłowy wynik i kiedy zalecić pilną konsultację lekarską.

Co to jest amylaza i jakie pełni funkcje w organizmie?

Alfa-amylaza jest enzymem trawiennym uczestniczącym w hydrolizie skrobi i innych polisacharydów.

Trawienie skrobi rozpoczyna się już w jamie ustnej dzięki amylazie ślinowej. W dalszych odcinkach przewodu pokarmowego ważną rolę odgrywa amylaza trzustkowa wydzielana do światła jelita².

Wynik zawsze powinien być interpretowany z uwzględnieniem obrazu klinicznego, ponieważ amylaza nie jest markerem swoistym wyłącznie dla chorób trzustki².

Pacjent w aptece z podwyższoną amylazą – jak zareagować?

Izolowany podwyższony wynik amylazy nie pozwala rozpoznać choroby trzustki. Pilność dalszej diagnostyki zależy przede wszystkim od objawów pacjenta, stopnia odchylenia wymoli oraz całego obrazu klinicznego¹˒ ².

Rozpoznanie ostrego zapalenia trzustki opiera się zwykle na spełnieniu co najmniej dwóch z trzech kryteriów: charakterystycznego bólu brzucha, aktywności amylazy i/lub lipazy wynoszącej co najmniej 3-krotność górnej granicy normy oraz obrazu charakterystycznego dla OZT w badaniu obrazowym¹.

Dlatego pacjenta zgłaszającego się do apteki z nieprawidłowym wynikiem nie należy uspokajać ani alarmować wyłącznie na podstawie pojedynczej wartości laboratoryjnej. Szczególnej uwagi wymagają osoby z silnym, utrzymującym się bólem nadbrzusza, nudnościami, wymiotami lub pogorszeniem stanu ogólnego.

W przypadku chorób trzustki postępowanie obejmuje nie tylko diagnostykę, ale również odpowiednio dobrane żywienie. Zagadnienie to szerzej omawia artykuł Trzustka w zaleceniach dietetycznych.

Amylaza całkowita w surowicy i w moczu – zakresy referencyjne

Nie istnieje jeden uniwersalny zakres referencyjny aktywności amylazy obowiązujący we wszystkich laboratoriach. Wynik należy porównywać z wartościami referencyjnymi podanymi przez laboratorium wykonujące oznaczenie, ponieważ zależą one m.in. od zastosowanej metody analitycznej².

Amylazę można oznaczać zarówno w surowicy, jak i w moczu. Sposób pobrania materiału oraz przygotowanie do badania powinny być zgodne z instrukcją konkretnego laboratorium. Nie należy traktować określonego czasu pozostawania na czczo czy jednego schematu pobierania moczu jako uniwersalnego wymogu dla wszystkich metod².

Wpływ leków na wynik badania poziomu amylazy – wywiad farmaceutyczny

Wywiad lekowy jest ważnym elementem oceny pacjenta z nieprawidłową aktywnością enzymów trzustkowych. Należy jednak odróżnić laboratoryjne zakłócenie oznaczenia od rzeczywistego wpływu leku na trzustkę lub rozwoju polekowego zapalenia trzustki.

W piśmiennictwie opisano związki między stosowaniem wielu leków a występowaniem ostrego zapalenia trzustki, jednak jakość dowodów dotyczących poszczególnych substancji jest bardzo zróżnicowana i w dużej mierze opiera się na opisach przypadków. Sam związek czasowy między przyjmowaniem leku a wzrostem aktywności enzymów nie potwierdza związku przyczynowego³.

W rozmowie z pacjentem farmaceuta powinien więc ustalić:

●      jakie leki na receptę i bez recepty pacjent aktualnie stosuje,

●      czy w ostatnim czasie wprowadzono nowy lek lub zmieniono dawkowanie,

●      czy występują objawy ze strony przewodu pokarmowego,

●      czy pacjent choruje na schorzenia trzustki, dróg żółciowych, nerek lub ślinianek,

●      czy wcześniej stwierdzano nieprawidłową aktywność amylazy lub lipazy.

Podwyższona amylaza we krwi – ostre zapalenie trzustki i inne przyczyny

Podwyższona amylaza we krwi, czyli hiperamylazemia, może występować w ostrym zapaleniu trzustki, ale nie jest swoista dla tej choroby. W diagnostyce OZT lipaza w surowicy jest na ogół bardziej użyteczna, zwłaszcza gdy pacjent zgłasza się później od początku objawów, ponieważ jej aktywność utrzymuje się podwyższona dłużej niż aktywność amylazy¹˒ ².

Hiperamylazemia może występować również w innych stanach, m.in. w chorobach ślinianek, przy upośledzeniu funkcji nerek oraz w niektórych ostrych schorzeniach jamy brzusznej i zaburzeniach metabolicznych².

Jedną z przyczyn utrzymującego się wysokiego stężenia amylazy w surowicy jest makroamylazemia. Polega ona na tworzeniu wielkocząsteczkowych kompleksów amylazy, często z immunoglobulinami. Ze względu na duże rozmiary kompleksy te są gorzej filtrowane przez nerki, dlatego może występować wyraźna hiperamylazemia przy stosunkowo małym wydalaniu amylazy z moczem⁵.

W przypadku podejrzenia ostrego zapalenia trzustki szczególne znaczenie ma obraz kliniczny. Typowa prezentacja obejmuje ostry, utrzymujący się ból w nadbrzuszu, często promieniujący do pleców. Częste są również nudności i wymioty. Gorączka lub niedrożność porażenna jelit mogą wystąpić, ale nie są koniecznymi kryteriami rozpoznania¹.

Podwyższona aktywność amylazy może towarzyszyć m.in.:

●      ostrym i przewlekłym chorobom trzustki,

●      chorobom ślinianek,

●      upośledzeniu klirensu nerkowego,

●      niektórym ostrym stanom w obrębie jamy brzusznej,

●      cukrzycowej kwasicy ketonowej,

●      makroamylazemii,

●      niektórym chorobom nowotworowym, przy czym amylaza nie jest swoistym markerem onkologicznym²˒ ⁵.

Ból brzucha nie jest objawem charakterystycznym wyłącznie dla chorób trzustki. W praktyce farmaceutycznej pacjenci zgłaszają się również z dolegliwościami czynnościowymi przewodu pokarmowego. Więcej o postępowaniu w zespole jelita nadwrażliwego można przeczytać w materiale Trimebutyna w leczeniu zespołu jelita nadwrażliwego (IBS).

Obniżona amylaza poniżej normy – przyczyny i znaczenie kliniczne

Niska aktywność amylazy nie pozwala samodzielnie rozpoznać niewydolności trzustki ani określić stopnia uszkodzenia jej miąższu. Niskie wartości enzymów trzustkowych mogą jednak występować w przewlekłym zapaleniu trzustki, szczególnie w bardziej zaawansowanej chorobie⁴.

Badania wskazują, że niskie wartości amylazy i lipazy mogą mieć stosunkowo dużą swoistość dla przewlekłego zapalenia trzustki przy ograniczonej czułości. Oznacza to, że prawidłowy wynik nie wyklucza choroby, a pojedyncza obniżona wartość nie stanowi podstawy do postawienia rozpoznania⁴.

Amylaza poniżej normy powinna być zatem oceniana w kontekście objawów, historii choroby i pozostałych wyników badań. Utrzymujące się nieprawidłowości, szczególnie przy objawach sugerujących przewlekłą chorobę trzustki, wymagają oceny lekarskiej.

W postępowaniu u pacjentów z chorobami przewodu pokarmowego istotną rolę może odgrywać odpowiednio dobrany sposób żywienia. W zależności od rozpoznania zalecenia są jednak różne. Przykładem odrębnego podejścia stosowanego w innych schorzeniach jest dieta łatwostrawna z ograniczeniem substancji pobudzających wydzielanie soku żołądkowego.

Podsumowanie

Amylaza jest enzymem trawiennym, którego oznaczenie może wspierać diagnostykę chorób trzustki, ale wynik nie powinien być interpretowany w oderwaniu od objawów i innych badań. W ostrym zapaleniu trzustki aktywność amylazy lub lipazy ≥3 razy powyżej górnej granicy normy stanowi tylko jedno z kryteriów rozpoznania, a lipaza jest na ogół bardziej użytecznym markerem¹˒ ².

W praktyce farmaceutycznej ważne jest zebranie wywiadu lekowego i ocena zgłaszanych dolegliwości. Podwyższona amylaza może mieć zarówno przyczyny trzustkowe, jak i pozatrzustkowe, natomiast niska aktywność enzymu może występować m.in. w przewlekłym zapaleniu trzustki, ale nie jest samodzielnym testem diagnostycznym²˒ ⁴.

Zaloguj się na platformę Farmacja Play, aby wziąć udział w certyfikowanych szkoleniach z zakresu opieki farmaceutycznej i zdobyć punkty edukacyjne.

FAQ – najczęstsze pytania pacjentów o amylazę

Jaki wynik amylazy jest niepokojący?

Aktywność amylazy lub lipazy wynosząca co najmniej 3-krotność górnej granicy normy jest jednym z kryteriów diagnostycznych ostrego zapalenia trzustki, ale nie stanowi samodzielnego rozpoznania. Wynik musi być oceniany łącznie z objawami pacjenta i, gdy jest to potrzebne, wynikami badań obrazowych¹˒ ².

Ile wynosi amylaza przy zapaleniu trzustki?

W ostrym zapaleniu trzustki aktywność amylazy może przekraczać 3-krotność górnej granicy normy. Enzym wzrasta we wczesnej fazie choroby i zwykle normalizuje się szybciej niż lipaza, dlatego przy późniejszym zgłoszeniu się pacjenta jego czułość diagnostyczna jest mniejsza².

Jaki wynik amylazy występuje przy raku trzustki?

Nie ma charakterystycznej wartości amylazy wskazującej na raka trzustki. Amylaza nie jest swoistym markerem tego nowotworu i nie służy do jego rozpoznawania ani badań przesiewowych².

Zagadnienia dotyczące żywienia w chorobach nowotworowych trzustki zostały omówione również w artykule Dieta ketogeniczna może pomóc w leczeniu raka trzustki.

Czym jest profil trzustkowy?

Określenie „profil trzustkowy” nie oznacza jednego, standaryzowanego zestawu badań. Dobór oznaczeń zależy od laboratorium i wskazania klinicznego. W diagnostyce podejrzenia ostrego zapalenia trzustki wykorzystuje się aktywność enzymów trzustkowych, przy czym lipaza ma zwykle większą użyteczność diagnostyczną niż amylaza¹˒ ².