Dieta w chorobach oczu

 7 minut

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) choroby oczu dotykają 3,5% populacji światowej, rzutując na codzienne funkcjonowanie i znaczne pogorszenie jakości życia osób nimi dotkniętych[1]. Dowiedziono, że czynniki żywieniowe mają wpływ na ryzyko wystąpienia i samą progresję tych dolegliwości.

Do najczęstszych przyczyn chorób oczu należą wady refrakcji przekładające się na ostrość widzenia, zaćma oraz jaskra. Z kolei wiodącą przyczyną utraty wzroku jest zaćma, jaskra i zwyrodnienie plamki żółtej (ang. age-related macular degeneration, AMD)[1].

AMD jest chorobą zwyrodnieniową dotyczącą obszaru na dnie oka, zwanego plamką żółtą. Progresja AMD prowadzi do trwałych zmian w siatkówce i naczyniówce gałki ocznej, a w konsekwencji do stopniowego pogorszenia widzenia[2].

Wśród czynników ryzyka AMD wyróżniamy te, które nie podlegają modyfikacjom, tj.:

  • wiek (ryzyko wystąpienia choroby istotnie zwiększa się po 50. r.ż.),
  • pochodzenie etniczne (u przedstawicieli rasy kaukaskiej częściej występują zaawansowane formy AMD niż u osób rasy czarnej),
  • płeć (AMD częściej występuje u kobiet),
  • kolor tęczówki oka (osoby o jasnych, niebieskich tęczówkach chorują częściej),
  • czynniki genetyczne.

Znanych jest też kilka czynników podlegających modyfikacjom, tj.:

  • palenie tytoniu (palacze chorują sześciokrotnie częściej na AMD niż osoby niepalące),
  • zbyt częsta ekspozycja na promieniowanie UV,
  • niewłaściwa dieta[3].

To, w jaki sposób czynniki żywieniowe wpływają na ryzyko wystąpienia i samą progresję AMD, stało się przedmiotem intensywnych badań. W tym względzie zauważono, że niezdrowy model diety typu zachodniego charakteryzujący się niewystarczającym spożyciem ryb, owoców i warzyw będących źródłem składników antyoksydacyjnych, a nadmiernym spożyciem nasyconych kwasów tłuszczowych i alkoholu istotnie zwiększa ryzyko rozwoju AMD[4].

Przykładowo Dinu i wsp. 2019 ocenili, że ryzyko rozwoju i progresji AMD u osób deklarujących spożycie 5 porcji ryb w tygodniu jest o 18% mniejsze w porównaniu do osób spożywających ryby rzadziej niż raz w tygodniu.

Z kolei, u osób, które deklarują spożycie 1-2 porcji alkoholu dziennie, ryzyko rozwoju AMD zwiększa się aż o 20%[5]. Zauważono również, że ryzyko rozwoju wczesnej postaci AMD istotnie wzrasta u osób deklarujących spożycie 3,5-7 porcji czerwonego mięsa/tydzień. W przypadku owoców, warzyw, orzechów, przetworów zbożowych, mleka i przetworów mlecznych, oleju, masła i margaryny nie zauważono istotnego związku z rozwojem AMD[5].

Opracowano także szczegółowe zalecenia żywieniowe dla osób z AMD w formie piramidy żywieniowej.

I tak, podstawą piramidy są warzywa i owoce, które powinny być spożywane w ilości odpowiednio 3-4 i 2-3 porcje w tygodniu. Pamiętać należy, że w przypadku owoców co najmniej jedną porcję powinny stanowić owoce będące źródłem luteiny i zeaksantyny (np. pomarańcze, mandarynki), a 1-2 porcje warzyw powinny dostarczać luteiny i zeaksantyny (np. jarmuż, szpinak, brokuły, sałata, kapusta, kukurydza, zielony groszek).

Produkty zbożowe z pełnego przemiału powinny być spożywane w ilości 5-6 porcji/tydzień, a oleje roślinne i orzechy w ilości 2-3 łyżki dziennie. Mleko i przetwory mleczne powinny być spożywane w ilości 3-4 porcje/tydzień. Natomiast 2-3 razy w tygodniu należy spożywać tłuste ryby morskie np. sardynka, łosoś, śledź[2].

Jaskra (ang. glaucoma) jest zespołem chorób oczu, które prowadzą do postępującego uszkodzenia nerwu wzrokowego z następowym ograniczaniem pola widzenia, a w zaawansowanym stadium do utraty wzroku[7]. W populacji europejskiej ok. 70% przypadków jaskry jest związanych z podwyższonym ciśnieniem wewnątrzgałkowym. Pewnego rodzaju aktywności życiowe, takie jak np.:

  • granie na instrumentach dętych,
  • picie dużych ilości kawy,
  • podnoszenie ciężarów,

mogą również powodować wzrost ciśnienia w gałce ocznej.

W wielu badaniach przekrojowych zauważono, że istnieje związek pomiędzy wielkością wskaźnika BMI a ciśnieniem wewnątrzgałkowym[7]. Chociaż patofizjologia tego zjawiska nie jest dokładnie znana, to wydaje się, że stres oksydacyjny związany z otyłością prowadzi do postępującej utraty komórek beleczkowania, nieprawidłowego funkcjonowania siatki pęcherzykowej czy zwiększonej zawartości tłuszczu oczodołowego utrudniającego odpływ cieczy wodnistej[8]. Również zespół metaboliczny towarzyszący otyłości jest związany z rozwojem i progresją jaskry[9]. W patogenezie jaskry istotną rolę może odgrywać poziom estrogenów. Wczesna menopauza przed 45. r.ż. ponad dwukrotnie zwiększa ryzyko wystąpienia jaskry w porównaniu do kobiet, u których menopauza wystąpiła po 50. r.ż.

W utrzymaniu prawidłowego poziomu wewnątrzgałkowego ogromne znaczenie ma prawidłowo skomponowana dieta. Obserwuje się zmniejszone ryzyko pojawienia się jaskry u kobiet, które uwzględniały w swojej diecie owoce i warzywa (np. jarmuż, marchew, brzoskwinie)[5]. Z drugiej strony osoby pijące regularnie duże ilości kawy (>5 filiżanek dziennie) mają wyższe ciśnienia wewnątrzgałkowe i wyższe ryzyko jaskry w porównaniu do osób niepijących kawy.

W regulacji poziomu ciśnienia wewnątrzgałkowego, bierze udział także tlenek azotu. Powoduje on rozkurcz beleczkowania, zmniejsza opory odpływu, zwiększa szybkość odpływu cieczy wodnistej i obniża ciśnienie wewnątrzgałkowe.

Zaćma (katarakta) jest chorobą wynikającą z postępujących zmian degeneracyjnych (biochemicznych, a w konsekwencji strukturalnych) soczewki oka, w wyniku których traci ona zdolność do przepuszczania i załamywania promieni świetlnych, co prowadzi do sukcesywnego pogarszania ostrości wzroku, z możliwością wystąpienia całkowitej ślepoty[6].

Ryzyko rozwoju zaćmy jest silnie skorelowane z:

  • wiekiem,
  • paleniem tytoniu,
  • cukrzycą,
  • ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe.

Inne czynniki ryzyka to:

  • nadciśnienie tętnicze,
  • długotrwałe stosowanie kortykosteroidów,
  • predyspozycje genetyczne,
  • urazy oka,
  • wysoka krótkowzroczność,
  • płeć żeńska[1].

Postępy w technologii doprowadziły do powszechnego stosowania ekranów i monitorów. Ciągłe korzystanie sprzyja zmęczeniu oczu. Zjawisko to, zwane jest astenopią akomodacyjną. W kilku randomizowanych badaniach z podwójną ślepą próbą wykazano pozytywny wpływ astaksantyny (karetonoid, który znajdziemy między innymi w algach morskich) na funkcjonowanie wzroku.

Piśmiennictwo:

  1. Raciborski, F.; Gujski, M. Choroby Oczu − Problem Zdrowotny, Społeczny Oraz Wyzwanie Cywilizacyjne w Obliczu Starzenia Się Populacji. Raport Instytutu Ochrony Zdrowia.
  2. Włodarek, D. Czynniki Żywieniowe a Rozwój Związanego z Wiekiem Zwyrodnienia Plamki Żółtej. Kosmos 2019, 68 (2), 311-e319.
  3. Sadowska, J.; Kujawa, A. OCENA MODYFIKOWALNYCH CZYNNIKÓW RYZYKA ROZWOJU ZWYRODNIENIA PLAMKI ŻÓŁTEJ W BADANEJ GRUPIE KOBIET PO 45-TYM ROKU ŻYCIA. BROMAT CHEM TOKSYKOL 2014, 4, 938-945.
  4. Dighe, S.; Zhao, J.; Steffen, L.; Mares, J. A.; Meuer, S. M.; Klein, B. E. K.; Klein, R.; Millen, A. E. Diet Patterns and the Incidence of Age-Related Macular Degeneration in the Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC) Study. Br. J. Ophthalmol. 2020, 104 (8), 1070-1076. https://doi.org/10.1136/bjophthalmol-2019-314813.
  5. Dinu, M.; Pagliai, G.; Casini, A.; Sofi, F. Food Groups and Risk of Age-Related Macular Degeneration: A Systematic Review with Meta-Analysis. Eur. J. Nutr. 2019, 58 (5), 2123–2143. https://doi.org/10.1007/s00394-018-1771-5.
  6. Jarosz M. Praktyczny Podręcznik Dietetyki; Instytut Żywności i Żywienia: Warszawa, 2010.
  7. Al Owaifeer, A. M.; Al Taisan, A. A. The Role of Diet in Glaucoma: A Review of the Current Evidence. Ophthalmol. Ther. 2018, 7 (1), 19-31. https://doi.org/10.1007/s40123-018-0120-3.
  8. Wolski, T.; Kalisz, O.; Gerkowicz, M.; Smorawski, M. Rola i Znaczenie Antyoksydantów w Medycynie Ze Szczególnym Uwzględnieniem Chorób Oczu. Postępy Fitoter. 2007, 2, 82-90.
  9. Oh, S. W.; Lee, S.; Park, C.; Kim, D. J. Elevated Intraocular Pressure Is Associated with Insulin Resistance and Metabolic Syndrome. Diabetes Metab. Res. Rev. 2005, 21 (5), 434-440. https://doi.org/10.1002/dmrr.529.

Zobacz też