Przeterminowane leki – zasady utylizacji i zbiórki w aptece

Przeterminowanych ani niepotrzebnych leków nie wolno wyrzucać do odpadów zmieszanych ani wylewać do toalety lub zlewu. Pacjentów decyduje się na przekazanie przeterminowanych leków do aptek.  Czy zawsze jest to możliwe i Czy zawsze należy przyjmować przeterminowane leki pacjentów? Tego dowiesz się w tym artykule.

Z tego artykułu dowiesz się:

●      dlaczego przeterminowanych leków nie należy wyrzucać do kosza ani kanalizacji;

●      czym różni się termin ważności od okresu przydatności leku po pierwszym otwarciu;

●      w przypadku których leków szczególnie ważne jest przestrzeganie terminu ważności;

●      gdzie oddać przeterminowane leki i jak przygotować je do przekazania;

●      jak postępować z igłami, strzykawkami i termometrami rtęciowymi.

Dlaczego należy utylizować przeterminowane leki?

Przeterminowane leki należy utylizować ponieważ ich nieprawidłowe wyrzucenie wiąże się z ryzykiem przetestowania się substancji farmakologicznych do gleb oraz wód.  Ponadto leki z gospodarstw domowych nie powinny być wyrzucane razem ze zwykłymi odpadami komunalnymi¹^, ².

Wyrzucenie leków do odpadów zmieszanych potencjalnie prowadzi do uwalniania składników do środowiska w trakcie dalszego gospodarowania odpadami. z kolei w przypadku wylania syropu, kropli czy innych płynnych leków do toalety bądź zlewu skutkiem jest bezpośrednie wprowadzenie substancji czynnych leków do systemu kanalizacyjnego.  oczyszczalnie ścieków nie zawsze w pełni usuwają pozostałości farmaceutyków przecinek z tego powodu część z nich może trafić ponownie do środowiska wodnego¹^, ².

W praktyce oznacza to że bez względu na postać leku, zarówno tabletki, kapsułki, maści i płynne preparaty muszą być przekazane do punktów zbiórki odpadów oddzielnie.

Wpływ niepoprawnie utylizowanych leków na środowisko

Znaczenie środowiskowe zanieczyszczenia wód konkretnymi substancjami zależą od typu substancji, jej stężenie, trwałości oraz wrażliwości organizmów, które zostaną narażone na działanie związku. pozostałości leków mogą pojawiać się w ściekach, wodach powierzchniowych, wodach podziemnych oraz glebie².

Część z farmaceutyków może oddziaływać na organizmy wodne nawet przy niskich stężeniach. Szczególnie duże znaczenie mają niesteroidowe leki przeciwzapalne, antybiotyki oraz leki hormonalne.  nieprawidłowe postępowanie z antybiotykami jest jednym z czynników powstawania antybiotyku oporności u drobnoustrojów żyjących w danym środowisku².

Przykładami substancji wymagających szczególnej uwagi są:

●      Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: diklofenak jest wykrywany w środowisku wodnym, a badania eksperymentalne wykazały, że ekspozycja ryb na środowiskowo istotne stężenia tej substancji może wpływać na procesy biochemiczne oraz prowadzić do zmian tkankowych³.

●      Leki hormonalne: do środowiska wodnego mogą trafiać m.in. estradiol, estron i etynyloestradiol. Substancje o działaniu estrogenowym mogą zaburzać funkcjonowanie układu hormonalnego i procesy rozrodcze organizmów wodnych⁴.

Termin ważności a data po otwarciu (PAO) – farmakologiczne skutki dla pacjenta

Termin ważności danego produktu określa okres w którym producent gwarantuje zachowanie jakości produktu leczniczego i skuteczności przy prawidłowym.  z kolei okres przydatności leku po pierwszym otwarciu odnosi się do czasu w którym można stosować lek po otwarciu preparatu⁵, ⁶.

Przekroczenie terminu ważności nie wiąże się z tym, że lek ulega rozkładowi następnego dnia, po to i dacie producent jednak nie gwarantuje utrzymania deklarowanych parametrów jakościowych. tempo tych zmian Zależy od rodzaju substancji czynnej, w postaci, rodzaju opakowania, temperatury, wilgotności i ekspozycji na światła⁵.

Otwarcie opakowania sprawia, że znaczenie nabierają dodatkowe czynniki, takie jak kontakt produktu z powietrzem, z drobnoustrojami czy z wilgocią.  z tego powodu preparatów wielodawkowych, syropów, zawiesin, kropli lub produktów wymagających przygotowania przed użyciem okres przydatności po otwarciu może być krótszy niż termin ważności który był wskazany na nieotwartym opakowaniu⁶.

Pacjent powinien przestrzegać zarówno terminu ważności, jak i informacji dotyczącej stosowania produktu po pierwszym otwarciu lub przygotowaniu.

Zasady oceny przydatności leku:

●      Odczytywanie daty: jeżeli termin ważności podano wyłącznie jako miesiąc i rok, lek można stosować do końca wskazanego miesiąca, o ile informacje producenta nie stanowią inaczej.

●      Postać leku: trwałość produktu zależy od jego formulacji. Roztwory, zawiesiny oraz preparaty wymagające rekonstytucji mogą podlegać innym ograniczeniom niż suche postacie leku⁵^, ⁶.

●      Przechowywanie: lek należy przechowywać dokładnie w warunkach określonych przez producenta. Nadmierna temperatura, wilgoć, światło oraz niewłaściwe zamknięcie opakowania mogą przyspieszać niekorzystne zmiany fizyczne i chemiczne⁵.

●      Zmiany fizyczne: zmiana koloru, zapachu lub konsystencji, uszkodzenie tabletek i kapsułek czy trwałe rozwarstwienie zawiesiny albo emulsji są sygnałem, że preparatu nie należy stosować, nawet jeśli jego termin ważności jeszcze nie upłynął.

Jakich leków w szczególności nie stosować po terminie?

Po upłynięciu terminu ważności nigdy nie należy stosować żadnego leku. Szczególnie istotne znaczenie ma jednak to, że w przypadku przeterminowanych leków nie można przewidzieć mocy i jakości preparatów, szczególnie tych stosowanych w stanach nagłych oraz leków o wąskim indeksie terapeutycznym⁵^, ⁷.

Wąski indeks terapeutyczny oznacza, że nawet mała różnica w dawce lub ekspozycji na lek może prowadzić do nieskuteczności terapii albo poważnych działań niepożądanych. Do klasycznych przykładów należą m.in. warfaryna, digoksyna i teofilina⁷.

Tabela 1. Przykłady leków wymagających szczególnego przestrzegania terminu ważności

Przeczytaj także: Antybiotyki stosowane u dzieci

Czy pacjent może oddać leki do apteki? Aspekty prawne i organizacyjne

Leki do apteki, pod warunkiem że dana placówka uczestniczy w systemie zbiórki przeterminowanych leków. odbiór leków nie stanowi jednak obowiązku każdej apteki bez wyjątku – w Polsce udział aptek w systemach zbierania odpadów farmaceutycznych ma charakter dobrowolny¹.

Podstawowym elementem gminnego systemu są Punkty Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych, które przyjmują m.in. przeterminowane leki.

Apteki mogą stanowić dodatkowe, łatwiej dostępne miejsca zbiórki w ramach rozwiązań organizowanych lokalnie¹.

Dlatego przed wizytą warto sprawdzić, czy konkretna apteka prowadzi zbiórkę leków.

Punktów przyjmowania odpadów farmakologicznych należy szukać przede wszystkim na stronach internetowych danej gminy lub miasta. organizacja zbiórki leków przeterminowanych i otwartych w poszczególnych krajach i regionach jest zróżnicowana, chociaż apteki pozostałym jednym z najczęściej wykorzystywanych punktów zwrotu leków w Europie¹⁰.

Lek przekazany do pojemnika na odpady farmaceutyczne staje się odpadem i nie może zostać ponownie przeznaczony do stosowania przez pacjentów.

Gdzie wyrzucić leki i jak przygotować je do utylizacji?

Przeterminowane i niewykorzystane leki można przekazać do PSZOK  albo do apteki prowadzącej ich zbiórkę.  w niektórych gminach funkcjonują również dodatkowe punkty odbioru, dlatego szczegółowe informacje warto sprawdzać lokalnie¹^, ¹⁰.

Przed oddaniem leku warto oddzielić zbędne opakowania zewnętrzne, jeżeli zasady danego punktu na to pozwalają. Produkt leczniczy powinien pozostać w opakowaniu bezpośrednim, takim jak blister, tubka lub szczelnie zamknięta butelka.

Tabela 2. Zasady segregacji opakowań i leków

Na leki są przekazywane podmiotom uprawnionym do ich transportu i gospodarowania.  jedną z podstawowych metod unieszkodliwiania farmaceutyków jest ich przekształcenie termiczne, w wielu krajach właśnie spalania stanowi główną metodę w postępowania z przeterminowanymi lekami¹⁰.

Przeczytaj także: Ulotki produktów leczniczych

Czego nie wolno wrzucać do pojemnika na leki? Odpady po iniekcjach i termometry

Do pojemnika przeznaczonego na przeterminowane leki nie należy wrzucać igieł, strzykawek, ampułkostrzykawek ani innych ostrych elementów powstałych podczas leczenia domowego. Wymagają one osobnego sposobu zbierania i zabezpieczenia przed przypadkowym zakłuciem.

Do pojemników na leki nigdy nie należy wrzucać termometrów rtęciowych. Zarówno nieuszkodzony termometr zawierający rtęć, jak i szczelnie zabezpieczone pozostałości po jego stłuczeniu powinny zostać przekazane do odpowiedniego punktu zbiórki odpadów niebezpiecznych, najczęściej PSZOK.

Podsumowanie

Przeterminowanego leku nie należy przyjmować ani wyrzucać do zwykłego kosza czy kanalizacji. Po upływie terminu ważności producent nie gwarantuje już zachowania wszystkich parametrów jakościowych produktu, a nieprawidłowe usuwanie farmaceutyków może dodatkowo prowadzić do zanieczyszczenia środowiska²^, ⁵.

Leki z domowej apteczki należy regularnie przeglądać i usuwać preparaty, których termin ważności lub okres stosowania po otwarciu już minął. Takie produkty trzeba przekazać do PSZOK albo wybranej apteki uczestniczącej w zbiórce. Jednocześnie warto pamiętać o prawidłowym przechowywaniu leków, ponieważ temperatura, światło, wilgoć i sposób zamknięcia opakowania wpływają na ich stabilność⁵^, ⁶.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o utylizację leków

Gdzie należy oddawać przeterminowane leki do utylizacji?

Przeterminowane leki można oddać przede wszystkim do PSZOK lub do wybranej apteki prowadzącej ich zbiórkę. Dostępność punktów aptecznych zależy od lokalnej organizacji systemu, dlatego warto sprawdzić informacje publikowane przez urząd gminy lub miasta¹.

Jak prawidłowo przygotować przeterminowane leki przed ich oddaniem?

Leki najlepiej pozostawić w opakowaniach bezpośrednich, np. tabletkę w blistrze, maść w tubce, a syrop w szczelnie zamkniętej butelce. Czyste kartoniki i ulotki można zwykle oddzielić i posegregować jako papier. Szczegółowe zasady zawsze warto sprawdzić w konkretnym punkcie zbiórki.

Gdzie i w jaki sposób należy wyrzucać zużyte igły i strzykawki?

Igieł, strzykawek, ampułkostrzykawek i innych ostrych odpadów powstałych podczas leczenia domowego nie należy umieszczać w pojemniku na przeterminowane leki. Powinny być zabezpieczone przed przypadkowym zakłuciem i przekazane zgodnie z lokalnym systemem zbiórki, m.in. do PSZOK.

Gdzie należy wyrzucić termometr rtęciowy?

Termometru rtęciowego nie należy wyrzucać do odpadów zmieszanych ani do pojemnika na przeterminowane leki. Należy przekazać go do PSZOK lub innego wskazanego lokalnie punktu przyjmującego odpady niebezpieczne. W przypadku stłuczenia termometru pozostałości zawierające rtęć trzeba przed transportem szczelnie zabezpieczyć.